Dikkat Eksikliği Olan Öğrenciyle Sınıfta Nasıl Çalışılır?

DEHB nedir, ne değildir?

MEB'in DEHB rehber kitapçığı bozukluğu şöyle tanımlıyor: “aşırı hareketlilik, dikkat eksikliği ve dürtüsellik olmak üzere üç temel belirti kümesinden oluşan, nörogelişimsel bir bozukluktur.” Aynı kitapçık bunun “çocuğun bilerek yaptığı bir davranış sorunu değil”, tıbbi bir tanı olduğunu vurguluyor.

Belirtiler aileler ve öğretmenler tarafından çoğu zaman tembellik, yaramazlık ya da şımarıklık sanılıyor. Özellikle dikkat eksikliğinin öne çıktığı çocuklar sınıfta sessiz durdukları için geç fark ediliyor; başarısızlıkları “kapasite sorunu” diye yorumlanabiliyor.

Tanı için belirtilerin 12 yaşından önce başlaması, en az 6 aydır sürmesi ve birden fazla ortamda görülmesi gerekiyor. Yalnız okulda ya da yalnız evde görülen belirtiler tanı için yeterli değil.

Türkiye'de 2-4. sınıftaki 5.842 çocukla yapılan ulusal çalışmada DEHB sıklığı, günlük yaşamı etkileme ölçütüyle birlikte %12,4 bulunmuş (Ercan ve diğerleri, 2021; veriler 2014-2015'te toplandı). Yani kalabalık bir sınıfta bu güçlüğü yaşayan birkaç öğrenci olması şaşırtıcı değil.

Öğretmen ne yapar, ne yapmaz?

• Tanı koymaz, “sizin çocuğunuz DEHB” demez. Kitapçığa göre zekâ ve dikkat testleriyle de tanı konamaz.
• Gözler ve not eder: hangi derste, günün hangi saatinde, ne kadar süre, hangi durumda? “Yaramaz” yerine davranışın kendisini yazın (“yönerge verildikten sonra işe başlamıyor”, “sırasından 10 dakikada 4 kez kalktı”).
• Rehberlik servisine bildirir. Rehberlik ve Psikolojik Danışma Hizmetleri Yönetmeliği'ne göre sınıf öğretmeni desteğe ihtiyaç duyan öğrenciyi rehberlik servisine yönlendirir; okulda rehber öğretmen yoksa öğrenciyi RAM'a yönlendirir (m. 23).
• Her yıl Kasım ayında sınıfındaki risk altındaki öğrencilere ait verileri rehberlik servisine iletir (aynı madde).
• Sınıf içi düzenlemeyi beklemeden başlatır: aşağıdaki düzenlemelerin çoğu bütün sınıfa yarar, tanı gerektirmez.

Sınıfta neler işe yarar?

Aşağıdaki öneriler MEB rehberlik birimlerinin öğretmen materyallerinde (İstanbul İl MEM, Karacabey RAM) ve Gazi Üniversitesi Öğrenme Gelişim Merkezi'nin 2026 tarihli rehberinde ortak olarak yer alıyor.

• Oturma yeri: öğretmene yakın, ön sıra; kapı ve pencereden uzak. Yanına sakin, örnek olabilecek bir arkadaş oturtun. Dikkat dağıtan materyalleri sınıfın arkasına alın.
• Yönerge: bir seferde tek adım, kısa cümle. Söylemeden önce göz teması kurun; öğrenciden yönergeyi tekrar etmesini isteyin.
• “Yapma” yerine ne yapacağını söyleyin: “Kalemi çevirme” değil, “Defterini aç.”
• Görevi parçalayın: uzun bir yaprağı ikiye üçe bölün, her parça bitince kısa bir onay verin.
• Planlı hareket: tahtayı silmek, materyal dağıtmak gibi görevlerle öğrencinin kalkıp hareket etmesine izin verin; belli aralıklarla bütün sınıfla kısa esneme yapın.
• Günlük akışı görünür kılın: günün programı tahtada resimli dursun; etkinlik değişmeden önce haber verin (“İki dakika sonra matematiğe geçiyoruz”).
• Kurallar az, kısa ve olumlu cümlelerle; görsel bir panoda dursun ve her seferinde aynı biçimde uygulansın.
• Yardım işareti: öğrenciyle yalnız ikinizin bildiği bir işaret belirleyin (ör. sıranın köşesine bir kart koymak).
• Ödev: kısa ve somut; tek bir ödev defteri ve her gün kısa bir kontrol.

Olumlu davranışı fark etmek

Kaymak Özmen'in (2010) DergiPark'taki derlemesi önemli bir tuzağa dikkat çekiyor: öğretmen yalnız sorunlu davranışa tepki verdiğinde, farkında olmadan o davranışı pekiştirmiş olur. MEB kitapçığı da bu çocukların cezadan pek anlamadığını, aksine sorunların kısa sürede arttığını belirtiyor.

• Sonucu değil çabayı, hemen ve somut övün: “Aferin” yerine “Üç soruyu bitirene kadar yerinden kalkmadın.”
• Öğrenciyi başkalarıyla değil, kendi dünkü hâliyle karşılaştırın.
• Bir iki hedef davranış seçin (ör. “Söz alarak konuşurum”) ve bunu kısa bir çizelgeyle izleyin; tutarlılık ödülün kendisinden önemli.
• Güçlü yanını görün: merak, enerji, yaratıcılık. Bu alanlarda ona görev verin.
• Sınıfta bir olay olduğunda dinleyin: dürtüsel öğrenciler başkalarının kışkırtmasıyla bir şey yapıp cezayı tek başına alabiliyor (MEB kitapçığı).

Değerlendirmede uyarlama

• Kısa sorular, sayfa başına az soru.
• Gerekirse ek süre ya da kısa molalar; sessiz bir köşe.
• Yazmakta zorlanan öğrenciyi sözlü olarak da dinleyin.
• RAM raporu olan ve kaynaştırma yoluyla eğitim alan öğrencide bu düzenlemeler yönetmelik gereğidir: ölçme ve değerlendirmede süre, ortam, yöntem ve materyalde düzenleme yapılır, başarı BEP'e göre değerlendirilir (Özel Eğitim Hizmetleri Yönetmeliği m. 24).

RAM süreci nasıl işler?

Eğitsel değerlendirme için RAM'a ilk başvuruyu okul yönetimi ya da veli yapar; okula kayıtlı öğrenci için Eğitsel Değerlendirme İstek Formu düzenlenir (Özel Eğitim Hizmetleri Yönetmeliği m. 7-8). MEB kitapçığına göre ilk değerlendirmede okul, aileyle iş birliği yaparak öğrenciyi doğrudan RAM'a yönlendirebilir; RAM gerek görürse tıbbi değerlendirme için çocuk ve ergen psikiyatristine başvurulur.

Yönetmelik DEHB adını saymaz; belirleyici olan RAM'ın eğitsel değerlendirmesidir. Kitapçığa göre eğitsel tedbir kararı alınan DEHB'li çocuklar kaynaştırma/bütünleştirme yoluyla eğitime alınır ve her biri için BEP hazırlanır. BEP geliştirme biriminde sınıf öğretmeni de yer alır; destek eğitim odası süresi haftalık ders saatinin %40'ını aşmaz (m. 25).

Yönlendirmeden önce sınıfta denediğiniz düzenlemeleri tarih ve sonuçlarıyla kaydedin; bu kayıt formu doldururken işinizi kolaylaştırır.

Veliyle nasıl konuşulur?

• Görüşmeyi şikâyet için değil iş birliği için yapın. Kaymak Özmen'in (2010) belirttiği gibi şikâyet duyan veli çocuğunu savunmaya geçer; gözlemlerinizi paylaşıp ortak bir yol belirleyin.
• Önce güçlü bir yanı, sonra somut gözlemi söyleyin; teşhis gibi duran sözcüklerden kaçının.
• Evde de benzer bir durum olup olmadığını sorun; tanı için belirtilerin birden fazla ortamda görülmesi gerekiyor.
• İlaç ya da tedavi önermeyin. MEB kitapçığı açık: ilacın gerekip gerekmediğine ve tedavinin nasıl yapılacağına yalnız çocuk ve ergen psikiyatristi karar verir.
• Velinin “rapor siciline işlenir” kaygısını dinleyin. Kitapçığın vurguladığı gibi asıl kaygılanılması gereken, çocuğun hak kaybı yaşamasıdır.
• Kısa bir günlük ya da haftalık bildirim kartı üzerinde anlaşabilirsiniz.
• Tanı ve ilaç bilgisi sağlık verisidir; KVKK'ya göre özel nitelikli kişisel veri sayılır. Başka velilerle, sınıf gruplarında ya da öğretmenler odasında konuşmayın.

Sınıfta ne yaparım? Bir haftalık başlangıç

• 1. gün: öğrencinin oturma yerini değiştirin, günün programını tahtaya resimli yazın.
• 2-3. gün: bir hafta boyunca kısa gözlem notu tutun (ders, saat, davranış, ne işe yaradı).
• Bir hedef davranış seçin, öğrenciyle konuşun, kısa bir çizelgeyle başlayın.
• Hafta sonunda notlarınızı rehber öğretmenle paylaşın; gerekiyorsa veliyle randevu sistemi üzerinden görüşme planlayın.

Bu konudaki evraklar

Hepsi ücretsiz; Word ve PDF olarak iner. Üye olup sınıfınızı eklerseniz okul ve sınıf bilgileriniz dolu gelir.

Öğrenci Gözlem Formu8 gelişim boyutunda 3'lü ölçek (her zaman / bazen / nadiren) + açıklama; dönemde iki kez doldurulup karşılaştırılır.Yönlendirme Öncesi Sınıf İçi Destek KaydıRehberlik servisine ya da RAM sürecine gitmeden önce sınıfta denenen desteklerin ve sonuçlarının kaydı.Bireysel Veli Görüşmesi Kayıt FormuRandevulu veli görüşmesinin kaydı: görüşme nedeni, paylaşılanlar, kararlar, sonraki görüşme. Yıl boyu dosyada tutulur.Sınıf Kurallarımız (Pano Afişi)Kısa, olumlu cümlelerle 8 sınıf kuralı; sınıfın imzalayacağı pano afişi. 1. sınıfta öğretmen okur, öğrenciler resimler.BEP — Bireyselleştirilmiş Eğitim Programı FormuÖzel eğitim ihtiyacı olan öğrenci için BEP formu: performans düzeyi, uzun-kısa dönemli amaçlar, yöntem, ölçütler, sorumlular, BEP birimi imzaları.