Sınıf Kuralları Nasıl Belirlenir? Öğrencilerle Birlikte Kural Koymak (İlkokul, Hayat Bilgisi HB.1.1.3)

Kısaca

Hayat Bilgisi programı 1. sınıfta sınıf kurallarının beyin fırtınası ve iş birlikli tekniklerle, çocukların uzlaşmasıyla oluşturulmasını istiyor (HB.1.1.3).
2. sınıfta aynı iş bir adım öteye taşınıyor: kurallar tüm sınıfın katılımı ve ortak kararıyla, oylama ya da konuşma halkası gibi tekniklerle belirleniyor (HB.2.1.4).
Kurallar az, kısa ve olumlu cümlelerle yazılır; konduktan sonra cezadan önce öğretilir.
Yönetmelikteki uyarma ve kınama gibi yaptırımlar ilkokulu kapsamaz; ilkokulda yol, beklenen davranışı öğretmek ve veliyle iş birliğidir.

Program ne istiyor?

Hayat Bilgisi programının 1. sınıf “Ben ve Okulum” öğrenme alanında “HB.1.1.3. Sınıf ve okul ortamında kurallara uygun davranabilme” çıktısı yer alıyor. Programın önerdiği uygulama şöyle: öğrencilerin kuralları fark etmeleri için beyin fırtınası, iş birlikli öğretim gibi tekniklerle sınıf kuralları oluşturulur; süreçte öğrencilerin kendi hak ve sorumluluklarını düşünürken başkalarının haklarına saygı duymaları sağlanır; öğrencilerin farklı düşünceler üzerinde uzlaşmaları beklenir.

Program sonra sınıftan okula geçiyor: sınıf kurallarından yola çıkarak koridorda koşmamak, ortak alanlarda uygun davranmak gibi okul kurallarına örnekler verilir; öğrencilerden okulu gözlemleyip kendilerinin örnek bulmaları istenir.

2. sınıf programı, öğrencilerin 1. sınıfta “sınıf kurallarını belirlerken ortak karar alma deneyimi yaşadıklarını” kabul ediyor ve HB.2.1.4'te (sınıf içi karar alma süreçlerinde sosyal temas oluşturabilme) performans görevi olarak tüm sınıfın katılımı ve ortak kararıyla sınıf kuralları oluşturulmasını öneriyor.

Neden birlikte?

Türkiye'de öğretmenlerle yapılan çalışmalar aynı yöne işaret ediyor. 18 öğretmenle yapılan bir çalışmada öğretmenler kuralların önceden belirlenmesinin ve öğrencilerin fikrinin alınmasının sınıf yönetimini olumlu etkilediğini söylüyor; bir katılımcıya göre yalnız öğretmenin koyduğu kurallar öğrencide “bir zorunluluk gibi algılanıyor” (Doğan, Uğurlu ve Karakaş, 2014). 35 sınıf öğretmeniyle yapılan başka bir çalışmada da öğretmenler kuralları kendi istekleriyle belirleyen öğrencilerin onları uygulamada daha istekli olduğunu belirtiyor (Babaoğlan ve Yıldırım, 2011).

Bu çalışmalar öğretmen görüşlerine dayanıyor. Olumlu dille yazılan kurala daha çok uyulduğunu ilkokulda ölçen deneysel bir Türk çalışması bulunamadı; öneriler sınıf yönetimi alanındaki derlemelere dayanıyor.

Adım adım: ilk haftalarda kural koymak

Hazırlık: önce birkaç gün çocukları tanıyın, sınıfta ve okulda neyin zorlandığını gözleyin. Program da ön değerlendirmede çocukların kurallara uyup uymama durumlarını gözlemelerini öneriyor.
Soruyla başlayın: “Sınıfımızda herkesin rahat öğrenmesi için neye ihtiyacımız var?” ya da “Senin hakkın ne, arkadaşının hakkı ne?”
Beyin fırtınası: çocuklar önersin, siz tahtaya yazın. 1. sınıfta önerilerin yanına küçük bir resim çizin.
Birleştirin: benzer önerileri gruplayın (“Konuşmak için parmak kaldırırım” ve “Arkadaşımın sözünü kesmem” aynı kuralın parçası).
Uzlaşın: üzerinde birleşilen maddeler kural olur. 2. sınıfta program çoklu oylama, konuşma halkası ya da evet-hayır kartları öneriyor.
Az tutun: Türk kaynaklarında kesin bir sayı önerilmiyor, ama hepsi “az sayıda” diyor. Çocukların aklında tutabileceği kadar.
Görünür kılın: kuralları resimli bir afişe dönüştürün, sınıf panosuna asın; okuma bilmeyen 1. sınıf öğrencisi resimden okusun.
İmza ya da el izi: çocuklar afişe adlarını yazsın ya da el izini bassın; kural “bizim kuralımız” olsun.

Kural nasıl yazılır?

Ne yapılacağını söyleyin: “Koşmam” yerine “Koridorda yürürüm.” Şahin'in (2002) önerisi kuralın birkaç sözcükle ifade edilecek kadar basit olması ve yapılması isteneni de açıklaması.
Davranışı yazın, niteliği değil: “İyi çocuk olurum” yerine “Arkadaşımın eşyasını izin alarak kullanırım.”
Biz dili kullanın: “Sınıfımızı temiz tutarız.”
Hem çocuğa hem öğretmene uyan kurallar seçin; öğretmen de kurala uyar ve model olur.

Programın ekindeki öz değerlendirme formunda “Koridorlarda koşmam” gibi olumsuz cümleler de var. Kendi afişinizi yazarken olumlu cümleyi tercih edin.

Kuralı öğretmek

Kural konduğu gün öğrenilmiş sayılmaz. Şahin (2002), kurallar belirlendikten sonra öğrencilere öğretilmesini, örnek çalışmalar yaptırılmasını ve ilk haftalarda programın bir parçası olarak ele alınmasını öneriyor. Hayat Bilgisi programı da destekleme olarak kuralların drama yoluyla verilmesini ve akran öğretimini öneriyor.

Canlandırma: bir kuralın uyulduğu ve uyulmadığı iki kısa sahne; çocuklar farkı söylesin.
Kukla: kukla bir kuralı unutur, çocuklar hatırlatır.
Doğru mu yanlış mı: davranış kartları; çocuklar kurala uyanları bir sepete, uymayanları öbürüne koysun.
Torbadan kural: her sabah torbadan bir kural çekilir, o gün o kural konuşulur.
Sınıftan okula: koridor, merdiven, kantin ve tuvalet için okulu dolaşıp kural bulma gezisi.

Kurala uyulmadığında ne yapılır?

Okul Öncesi Eğitim ve İlköğretim Kurumları Yönetmeliği, uyulması gereken kuralların ve beklenen davranışların derslerde, törenlerde ve rehberlik çalışmalarında öğrencilere kazandırılmasını istiyor (m. 52). Uyarma, kınama ve okul değiştirme yaptırımları ise yalnız ortaokul öğrencileri içindir (m. 54); ilkokulda böyle bir yaptırım yok.

Önce hatırlatın: kurala bakarak, sakin ve kısa. “Panomuzda ne yazıyor?”
Beklenen davranışı söyleyin ve tekrar fırsatı verin.
Herkese aynı biçimde uygulayın; tutarlılık kuralın kendisinden önemli.
Kurala uyan davranışı fark edin ve adını koyarak söyleyin: “Sıra beklediğin için teşekkür ederim.”
Tekrarlayan bir durum varsa öğrenciyle baş başa konuşun; gerekirse rehberlik servisi ve veliyle iş birliği yapın. Yönetmelik davranışların izlenmesini öğrenci, veli, öğretmen ve yönetici iş birliğine bağlıyor (m. 51).
Kural işlemiyorsa çocuklarla yeniden konuşun; kural değiştirilebilir. 2. dönem başı bunun için iyi bir zaman.

Değerlendirme ve Gelişim Raporu

1. sınıfta program, kurallarla ilgili davranışların görselli bir öz değerlendirme formuyla değerlendirilmesini öneriyor: çocuk “Evet / Hayır” işaretler, sonra “Hayır” dediklerini gözden geçirir.
2. sınıfta kuralları ortak kararla belirleme süreci bir gözlem formuyla değerlendirilebilir.
Bu gözlemler Gelişim Raporundaki sosyal-duygusal beceriler (kendini düzenleme ve uyum, iletişim ve iş birliği, adil olmaya duyarlılık) için kanıt olur.